کاهش شدید سطح استروژن در دوران یائسگی، خطر بروز برخی مشکلات سلامتی را افزایش میدهد یا باعث تشدید بیماریهای موجود میشود. خطر ابتلا به کبد چرب در زنان یائسه، بیش از دو برابرِ جمعیت عمومی است.
دوره پیش از یائسگی مرحلهای انتقالی است که در آن، تخمدانها تولید استروژن را کاهش میدهند تا زمانی که یائسگی فرا برسد. پس از آن، تولید این هورمون بهکلی متوقف میشود. با این حال پس از یائسگی مقادیر اندکی از استروژن همچنان در بخشهای دیگر بدن، از جمله غدد فوقکلیوی (آدرنال)، تولید میگردد. کاهش شدید سطح استروژن در دوران یائسگی، خطر بروز برخی مشکلات سلامتی را افزایش میدهد یا باعث تشدید بیماریهای موجود میشود؛ در حالی که پیشتر، وجود استروژنِ تولید شده توسط تخمدانها، نوعی محافظت برای بدن فراهم میکرد.
یکی از این مشکلات، «بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک» (MASLD) است که نام جدیدی برای همان بیماری کبد چرب محسوب میشود. خطر ابتلا به MASLD در زنان یائسه، بیش از دو برابرِ جمعیت عمومی است. مطالعهای که اخیراً انجام شده نشان میدهد که طی یک دوره نهساله، تقریباً ۵۷ نفر از هر ۱۰۰ زنِ یائسه و ۴۹ نفر از هر ۱۰۰ زن در مرحله پیش از یائسگی، به این بیماری مبتلا شدهاند.
بیایید بررسی کنیم که چگونه تغییرات هورمونی با بیماری کبد چرب شما مرتبط هستند.
تغییرات هورمونی در دوران پیش یائسگی و یائسگی
برخی از تغییرات بدن — مانند نازک شدن استخوانها — میتوانند تأثیر بسزایی بر سلامت کلی شما داشته باشند، بیآنکه حتی متوجه شوید چنین تغییری در حال وقوع است. برخی تغییرات دیگر، مانند افزایش وزن، آشکارتر هستند.
بهطور میانگین، زنان در دوران یائسگی حدود ۲.۳ کیلوگرم وزن اضافه میکنند؛ البته برای بسیاری از افراد، این مقدار میتواند بسیار بیشتر باشد. و این در حالیست که فرد اظهار می کند عادات غذایی خود را تغیر نداده و هیچ کار متفاوتی از گذشته انجام نداده است.
در دوران پیش از یائسگی چه اتفاقی میافتد؟
گذشته از قاعدگیهای نامنظم، ممکن است این تغییرات را تجربه کنید:
- تغییرات بدن
- گرگرفتگی
- درد سینهها
- مشکل در خواب
- خشکی بافت واژن
- تکرر ادرار
- نشت ادرار
- عفونتهای مکرر واژن یا عفونتهای دستگاه ادراری
- کاهش میل جنسی
- نازک شدن استخوانها، که میتواند منجر به پوکی استخوان شود
- نازک شدن مو
- خشکی چشم، پوست و/یا دهان
- سردرد
- افزایش سطح کلسترول لیپوپروتئین با چگالی کم یا کلسترول بد (LDL) که میتواند باعث گرفتگی عروق شود و خطر سکته مغزی یا حمله قلبی را افزایش دهد
- کند شدن متابولیسم، منجر به کند شدن هضم، یبوست و افزایش وزن میشود.
ممکن است مسائلی را تجربه کنید که در این فهرست نیامدهاند. اگر نگران هرگونه تغییری در بدن خود هستید، در مورد نگرانیهایتان با پزشک خود صحبت کنید.
تغییرات مغزی در دوران یائسگی
تغییرات مغزی در دوران پیش یائسگی و یائسگی صرفاً زاییده خیال شما نیست! تحقیقات نشان میدهند که تغییرات واقعی در مغز رخ میدهند. برخی زنان هیچ مشکلی را تجربه نمیکنند؛ برخی دیگر دچار مشکلاتی میشوند اما میتوانند با آنها کنار بیایند اما، گروهی دیگر چنان تحت تأثیر قرار میگیرند که نگران میشوند مبادا دچار زوال عقل (دمانس) یا سایر بیماریهای مغزی شده باشند. تغییرات مغزی در دوران پیش یائسگی میتوانند منجر به موارد زیر شوند:
- فراموشی
- حواسپرتیِ بسیار آسانتر
- دشواری در یادگیری مطالب جدید
- تغییرات عاطفی
نوسانات خلقی میتوانند طیف گستردهای داشته باشند؛ از تغییر ناگهانی و بیدلیلِ احساسات گرفته تا مسائل جدیتری مانند اضطراب، افسردگی یا اختلال دوقطبی. اگر پیش از ورود به دوران پیش یائسگی دچار اختلال خلقی بودهاید، ممکن است این وضعیت اکنون تشدید شود. همچنین، اگر هرگز تشخیص اختلال خلقی یا اضطرابی برای شما داده نشده است، دوران پیش یائسگی یا یائسگی میتواند زمینهساز بروز آن شود.
پس از یائسگی چه اتفاقی میافتد؟
آیا با رسیدن به دوران یائسگی، این علائم از بین میروند؟ برخی از آنها برطرف میشوند. برای مثال، اگر دچار حساسیت و درد در ناحیه سینهها هستید، معمولاً با ورود به یائسگی این مشکل پایان مییابد. همچنین اگر گرگرفتگیهایتان کاملاً قطع نشوند، معمولاً شدت آنها کاهش مییابد. با این حال، برخی مشکلات ممکن است در این دوران تشدید شوند؛ از جمله کاهش تراکم استخوان (نازک شدن استخوانها)، افزایش وزن و افزایش خطر ابتلا به بیماری کبد چرب.
تغییرات هورمونی چگونه بر کبد تأثیر میگذارند؟
تغییرات هورمونی که پس از یائسگی رخ میدهند، خطر ابتلا به کبد چرب را افزایش میدهند. در افرادی که الکل مصرف نمیکنند یا مصرف آن بسیار ناچیز است، اضافه وزن عامل اصلی بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD) محسوب میشود. هرچه میزان اضافه وزن بیشتر باشد، خطر ابتلا به این عارضه نیز بالاتر میرود. اگر پیش از این به MASLD مبتلا بودهاید، اضافه وزنی که ممکن است پس از یائسگی ایجاد شود، میتواند باعث تشدید این بیماری گردد. تجمع چربی در کبد که منجر به التهاب میشود، میتواند پیشرفت کرده و باعث ایجاد بافت اسکار (فیبروز) در کبد گردد. این مسئله، توانایی کبد را در تصفیه سموم (آنطور که باید انجام شود) مختل میکند.
کاهش قابلتوجه سطح استروژن در بدن، عامل پایین آمدن نرخ متابولیسم پایه است. این مسئله منجر به افزایش وزن در بسیاری از زنان میشود. آنها کالریها را با سرعتی کمتر از دوران جوانی خود میسوزانند؛ در واقع، به دلیل پایینتر بودن نرخ متابولیسم، دچار افزایش وزن میشوند.
با این حال، تنها افزایش وزن نیست که خطر ابتلا به کبد چرب را بالا میبرد. واقعیت این است که با فقدان استروژن، برخی فرآیندهای دیگر در بدن نیز تغییر میکنند:
- ● متابولیسم قند: کاهش استروژن در دوران یائسگی، استفاده صحیح بدن از قند را دشوار میسازد و منجر به مقاومت به انسولین میشود. اگر در دوران پیشازیائسگی (پریمنوپاز) یا پس از یائسگی دچار پیش دیابت یا دیابت باشید، خطر ابتلا به بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک (MASLD) در شما افزایش مییابد. دیابت یکی از عوامل خطر برای کبد چرب محسوب میشود.
- ● متابولیسم چربی: استروژن همچنین در تعیین میزان چربیای که به کبد میرسد، نقش دارد. بنابراین، هنگامی که سطح استروژن کاهش مییابد، بدن نمیتواند چربیها را به خوبیِ گذشته تجزیه کند. علاوه بر این، نحوه ذخیره شدن چربیها نیز تغییر میکند؛ به طوری که بیشتر متوجه تجمع چربی در ناحیه شکم خواهید شد.
غلبه بر اثر همزمان کبد چرب و یائسگی
اگر در تلاش برای حفظ سلامت خود پس از دوران یائسگی احساس کلافگی میکنید، احتمالاً به این دلیل است که بسیاری از عوامل از کنترل شما خارج هستند. شما نمیتوانید بر نحوه توزیع مجدد چربی در بدن یا چگونگی تجزیه قند توسط بدنتان تأثیر بگذارید. با این حال، اقداماتی وجود دارد که میتواند به شما کمک کند. ایجاد تغییراتی در سبک زندگی، بهترین راه برای محافظت از سلامت کبد پس از یائسگی است.
● ورزش کنید: متخصصان بهشدت توصیه میکنند که با انجام ورزشهای هوازی منظم، به وزن ایدهآل برسید و آن را حفظ کنید؛ هدفگذاری برای حداقل ۱۵۰ دقیقه ورزش در هفته مناسب است. همچنین، داشتن یک رژیم غذایی متعادل — سرشار از سبزیجات، غلات کامل و پروتئینهای کمچرب و کممصرف از نظر قندهای افزودهشده و چربیهای اشباع — میتواند به کنترل کلسترول و قند خون کمک کند.
● شیوه تغذیه خود را تغییر دهید: پزشکان و متخصصان تغذیه اغلب رژیم غذایی مدیترانهای را توصیه میکنند. این یک برنامه غذایی سختگیرانه نیست، بلکه نوعی سبک تغذیه است. در این سبک، مصرف روغن زیتون، ماهی و میوهها و سبزیجات تازه — که ارکان اصلی وعدههای غذایی در کشورهای حاشیه دریای مدیترانه، نظیر ایتالیا و یونان هستند — بسیار پررنگ است. رژیم مدیترانهای شامل همان غلات کامل و پروتئینهای کمچربی است. اگر از رژیم گیاهخواری (وجترین یا وگان) پیروی میکنید، میتوانید پروتئینهای حیوانی را با منابع گیاهی مانند نخود، سویا، عدس و موارد مشابه جایگزین کنید.
● مصرف الکل را کنار بگذارید: پرهیز از الکل، تغییر دیگری است که بسیار کمککننده خواهد بود. اجتناب از الکل اهمیت ویژهای دارد، زیرا حتی مقادیر اندک آن نیز میتواند به سلامت کبد آسیب برساند. بسیاری از افراد همچنان تصور میکنند که نوشیدن یک یا دو لیوان شراب در روز برای بدن مفید است؛ اما این باور نادرست است. شواهد روشن نشان میدهند که مصرف هر مقدار الکل برای سلامتی مضر است. بنابراین، پرهیز کامل از الکل، بهترین راهکار برای مدیریت طولانیمدت کبد چرب محسوب میشود.
● آرام باشید و استرس را از خود دور کنید: مدیریت تمام این تغییرات در بدن میتواند بسیار خستهکننده و طاقتفرسا باشد. اگر دلسرد شوید، ایجاد هرگونه تغییری دشوار خواهد بود؛ حتی اگر بدانید که آن تغییر به نفع شماست. مدیریت سطح استرس ممکن است گفتنش آسانتر از انجام دادنش باشد، اما گامهایی وجود دارد که میتوانید بردارید و شروع کنید. مدیتیشن و آرامش شروع خوبی هستند. برنامههایی وجود دارند که میتوانید دانلود کنید تا شما را تشویق کنند که بایستید و برای خودتان وقت بگذارید. یا، به سادگی به مدت ۱۵ دقیقه با چشمان بسته روی یک صندلی بنشینید. به موسیقی ملایم گوش دهید یا در سکوت بنشینید، هر کدام که ذهن شما را آرام میکند.
همین حالا چه کاری میتوانم انجام دهم؟
ایجاد تغییرات در سبک زندگی زمانبر است. شکلگیری عادتهای جدید یا تغییر عادتهای قدیمی، و همچنین نمایان شدن اثرات تغییرات سالم، همگی نیازمند زمان هستند. بنابراین، در حالی که با تغییرات هورمونی و بیماری کبد چرب دست و پنجه نرم میکنید، همین حالا چه کارهایی از دستتان برمیآید؟ کارهای زیادی میتوانید انجام دهید!
● وضعیت خود را ارزیابی کنید: دقت کنید که چه تغییراتی در بدنتان احساس میکنید، چه چیزی بیش از همه شما را آزار میدهد و کدام مسئله را میتوان راحتتر از بقیه حل کرد. با خانواده و دوستانتان درباره شرایط خود و احساسی که دارید صحبت کنید. اگر آنها نیز چنین تجربهای داشتهاند، ممکن است پیشنهادهایی برایتان داشته باشند و اگر هم تجربهای ندارند، حمایت آنها همچنان بسیار ارزشمند است.
● با پزشک خود مشورت کنید: درباره آنچه احساس میکنید، با پزشک خانواده، متخصص زنان یا متخصص کبد (هپاتولوژیست) گفتگو کنید. همچنین درباره راهکارهای موجود، چه از طریق دارو و چه سایر روشهای درمانی، صحبت کنید؛ از جمله:
● درمان جایگزینی هورمون (HRT): از آنجا که کمبود استروژن پس از یائسگی با بسیاری از مشکلات سلامتی مرتبط است، بررسی گزینه HRT میتواند مفید باشد. دستورالعملهای فعلی، استفاده از HRT را صرفاً برای درمان بیماری کبد چرب توصیه نمیکنند (حتی اگر برای کوتاهمدت باشد). اما اگر مسائل دیگری وجود دارد که بر کیفیت زندگی شما تأثیر منفی میگذارد، این روش میتواند یکی از گزینههای قابلبررسی باشد.
● داروهای کاهش وزن: نشان داده شده است که آگونیستهای GLP-1، مانند سماگلوتاید یا تیرزپاتاید باعث کاهش وزن قابلتوجهی میشوند که به بهبود بیماری کبد چرب کمک میکند. همچنین مشخص شده است که این داروها مستقیماً نیز در بهبود بیماری کبد چرب مؤثرند. در واقع، داروی سماگلوتاید اکنون برای درمان «استئاتوهپاتیت مرتبط با اختلال عملکرد متابولیک» (MASH) تأیید شده است.
● رویکردی متفاوت برای مدیریت وزن در پیش بگیرید: شاید دچار افزایش وزن شدهاید و نگرانید که این موضوع بیماری کبدیتان را تشدید کند و شاید احساس میکنید در بنبست گیر افتادهاید، چرا که تلاشهای شخصیتان برای کاهش وزن نتیجهای نداشته است. با در این وضعیت بهترین کار این است که با یک متخصص تغذیه مشورت کنید.
● خواب را در اولویت قرار دهید. خواب نامنظم چیزی است که احتمالاً در دوران قبل از یائسگی یا یائسگی با آن آشنا هستید اما، خواب نامنظم همچنین میتواند کبد چرب را بدتر کند. بهبود بهداشت خواب به معنای انجام کارهایی است که میتواند به شما کمک کند خواب شبانه بهتری داشته باشید، مانند:
- عدم استفاده از وسایل الکترونیکی در اتاق خواب در شب
- تلاش برای رفتن به رختخواب در هر شب
- تنظیم اتاق خواب برای راحتی و جذابیت
- داشتن یک روال منظم/
